Kinh tế Tư Nhân Việt Nam: Từ "Đối tượng cải tạo" đến "Động lực quan trọng nhất" của nền kinh tế

Mở đầu chuỗi hoạt động giao lưu đối thoại về chủ đề Kinh tế tư nhân Việt Nam, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright tổ chức buổi giảng "Bốn điểm nghẽn của Kinh tế Tư nhân Việt Nam: Doanh nghiệp cần thay đổi gì để tăng trưởng trong giai đoạn mới?" vào ngày 23/6/2026. Chương trình được tổ chức theo hình thức trực tiếp tại Trường Đại học Fulbright Việt Nam và trực tuyến qua Zoom, quy tụ các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách, doanh nhân cùng học viên và cựu học viên quan tâm đến tương lai phát triển của khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam.

Diễn giả của chương trình là ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI). Dựa trên những kết quả nghiên cứu mới nhất và kinh nghiệm nhiều năm theo dõi môi trường kinh doanh, ông đã phác họa bức tranh toàn cảnh về sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân, đồng thời phân tích những thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách cũng như các điều kiện cần thiết để khu vực này thực sự trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Diễn giả mở đầu chương trình bằng cách nhìn lại quá trình thay đổi trong tư duy phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam. Theo ông Đậu Anh Tuấn, phải mất gần 40 năm kể từ Đổi mới, khu vực kinh tế tư nhân mới được đặt vào vị trí tương xứng với vai trò của mình. Nếu trước năm 1986, kinh tế tư nhân từng được xem là "đối tượng cải tạo", thì đến đầu những năm 2000 mới chính thức được thừa nhận là một thành phần của nền kinh tế.

Bước ngoặt quan trọng diễn ra năm 2017 khi Nghị quyết số 10 lần đầu xác định kinh tế tư nhân là "một động lực quan trọng" của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Theo diễn giả, giá trị lớn nhất của Nghị quyết 10 không nằm ở việc hoàn thành các chỉ tiêu cụ thể, mà ở sự thay đổi căn bản trong tư duy chính sách. Dù mục tiêu đạt một triệu doanh nghiệp vào năm 2020 không hoàn thành đúng kế hoạch và phải đến tháng 9/2025 Việt Nam mới đạt cột mốc này, Nghị quyết 10 đã tạo nền tảng cho hàng loạt cải cách tiếp theo.

Trên nền tảng đó, Nghị quyết 68 tiếp tục đánh dấu một bước phát triển mới khi lần đầu xác định kinh tế tư nhân là "động lực quan trọng nhất" của nền kinh tế. Nếu Nghị quyết 10 là bước chuyển từ thừa nhận sang khẳng định vai trò của khu vực tư nhân, thì Nghị quyết 68 thể hiện quyết tâm đưa khu vực này trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng trong giai đoạn phát triển mới.

Dựa trên kết quả của Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025, ông Đậu Anh Tuấn đã chia sẻ năm phát hiện nổi bật, phản ánh những điểm nghẽn và thách thức lớn nhất của khu vực kinh tế tư nhân hiện nay.

Thứ nhất, khu vực tư nhân "đông về lực lượng nhưng nhỏ về quy mô". Hiện Việt Nam có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, song phần lớn vẫn có quy mô nhỏ về vốn, lao động và doanh thu. Theo diễn giả, khu vực kinh tế tư nhân đã phát triển mạnh về số lượng nhưng chưa lớn về tầm vóc. Điểm nghẽn cốt lõi không còn nằm ở việc thiếu doanh nghiệp, mà ở cấu trúc "đông nhưng không mạnh", khiến nhiều doanh nghiệp khó tích lũy vốn, mở rộng quy mô và nâng cao năng suất. Mặc dù tỷ lệ gia nhập thị trường vẫn ở mức cao, số doanh nghiệp rút lui cũng tăng mạnh, trong khi phần lớn doanh nghiệp hiện hữu chưa sẵn sàng mở rộng hoạt động. Từ thực tế này, ông cho rằng chính sách cần chuyển trọng tâm từ khuyến khích thành lập mới sang hỗ trợ doanh nghiệp trụ vững, tích lũy và lớn lên, đồng thời đánh giá hiệu quả không chỉ bằng số lượng doanh nghiệp thành lập mà còn bằng khả năng sống sót và tăng trưởng sau khi gia nhập thị trường.

Thứ hai, tìm kiếm khách hàng trở thành khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp trong năm 2025. Hơn 60% doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết việc tìm kiếm khách hàng là trở ngại lớn nhất, cho thấy áp lực từ thị trường đang lấn át các nút thắt hành chính truyền thống. Theo Báo cáo, bài toán đầu ra không còn giới hạn ở khu vực xuất khẩu mà đã lan sang cả thị trường nội địa. Trong bối cảnh đó, các chính sách xúc tiến thương mại, kết nối chuỗi cung ứng và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) cần trở lại thành ưu tiên, thay vì chỉ tập trung vào cải cách thủ tục hành chính.

Thứ ba, tiếp cận vốn vẫn là một điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Theo diễn giả, hệ thống tín dụng hiện nay vẫn phụ thuộc quá nhiều vào tài sản thế chấp thay vì đánh giá dựa trên dòng tiền, phương án kinh doanh hay tiềm năng tăng trưởng của doanh nghiệp. Dữ liệu từ Báo cáo cho thấy đây là nút thắt mang tính cấu trúc, không đơn thuần là vấn đề thủ tục hay lãi suất. Vì vậy, cải cách cần hướng tới mô hình cho vay dựa trên dòng tiền, phương án kinh doanh và vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị, thay cho cách tiếp cận chủ yếu dựa vào tài sản bảo đảm.

Thứ tư, khu vực tư nhân cần một môi trường chính sách nhất quán và dễ dự báo hơn. Báo cáo cho thấy chỉ có một tỷ lệ khá nhỏ doanh nghiệp có thể dự đoán được những thay đổi về chính sách, trong khi sự bất định đang làm giảm niềm tin vào các quyết định đầu tư dài hạn. Theo ông Đậu Anh Tuấn, cộng đồng doanh nghiệp hiện không chỉ mong muốn thủ tục hành chính đơn giản hơn mà còn cần một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo. Gánh nặng lớn nhất không chỉ là thời gian hay chi phí tuân thủ, mà còn nằm ở sự thiếu chắc chắn của chính sách, yếu tố đang trực tiếp làm tăng chi phí tuân thủ và làm chậm các quyết định đầu tư.

Thứ năm, đổi mới sáng tạo và năng lực quản trị tiếp tục là hai mắt xích yếu của doanh nghiệp Việt Nam. Theo Báo cáo, đây là những hạn chế mang tính dài hạn của khu vực kinh tế tư nhân. Nếu không tạo được bước đột phá về đổi mới sáng tạo và quản trị, doanh nghiệp sẽ khó chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên số lượng sang nâng cao năng lực cạnh tranh cốt lõi và phát triển bền vững.

Bên cạnh doanh nghiệp, Báo cáo cũng dành sự quan tâm lớn tới khu vực hộ kinh doanh.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, đây không phải là thành phần kinh tế thứ yếu mà là một mạng lưới sinh kế rất lớn của nền kinh tế. Vì vậy, chính sách phát triển kinh tế tư nhân cần bao quát cả doanh nghiệp và hộ kinh doanh.

Kết quả khảo sát năm 2025 cho thấy phần lớn hộ kinh doanh vẫn duy trì được hoạt động nhưng đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất thấp, khó tích lũy vốn để tái đầu tư hoặc chống chịu trước cú sốc mới. Những khó khăn của khu vực này không chỉ đến từ nội lực hạn chế mà còn từ sức cầu suy giảm.

Một điểm đáng chú ý là nhiều hộ kinh doanh hiện xem việc tuân thủ quy định pháp luật và thực hiện nghĩa vụ kế toán là gánh nặng gần tương đương chi phí đầu vào sản xuất. Đối với đa số hộ kinh doanh, việc chuyển đổi thành doanh nghiệp vẫn chưa được nhìn nhận như một bước phát triển tự nhiên.

Vì vậy, diễn giả cho rằng chính sách chuyển đổi hộ kinh doanh không nên triển khai đại trà mà cần phân tầng đối tượng, tập trung hỗ trợ những hộ đã tham gia chuỗi cung ứng, sử dụng nhiều lao động hoặc có nhu cầu giao dịch chính thức để tạo động lực chuyển đổi thực chất.

Một nội dung đáng chú ý tại chương trình là phần giới thiệu về Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (Provincial Competitiveness Index) - PCI 2.0 và Chỉ số xúc tiến kinh doanh (Business Promotion Index) - BPI, hai bộ chỉ số do VCCI phát triển nhằm nâng cao hiệu quả đánh giá môi trường kinh doanh và sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, PCI là bộ chỉ số đánh giá chất lượng điều hành kinh tế cấp tỉnh do VCCI xây dựng và phát triển từ năm 2005 đến nay. Đây là một trong những bộ công cụ đánh giá có tuổi đời lâu nhất và được duy trì bền bỉ nhất tại Việt Nam. Năm 2025 đánh dấu lần công bố thứ 21của chỉ số PCI, đồng thời cũng là lần đầu tiên giới thiệu phiên bản PCI 2.0. Nếu khung PCI giai đoạn trước 2025 tập trung nhiều hơn vào các yếu tố đầu vào của môi trường kinh doanh và chất lượng điều hành cấp tỉnh, thì PCI 2.0 mở rộng sang cách nhìn hệ sinh thái phát triển khu vực tư nhân, với phạm vi đo lường rộng hơn, cấu trúc chỉ số được tinh gọn, đơn vị so sánh mới và cách diễn giải mới.

Một thay đổi đáng chú ý của PCI năm 2025 là không công bố thứ hạng như trước đây. Thay vào đó, các địa phương được phân thành các nhóm theo mức độ chất lượng điều hành. Theo diễn giả, cách tiếp cận này nhằm chuyển tải thông điệp rằng điều quan trọng không phải là hơn kém nhau vài bậc trên bảng xếp hạng, mà là mỗi địa phương cần nhìn vào từng chỉ số thành phần để nhận diện điểm mạnh, điểm yếu và xây dựng các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh.

Điểm mới quan trọng của PCI 2.0 là sự ra đời của Business Promotion Index (BPI), một bộ chỉ số độc lập, được triển khai thí điểm trong khuôn khổ PCI 2.0 nhằm đo lường kết quả phát triển thực tế của khu vực kinh tế tư nhân. Khác với PCI vốn tập trung đánh giá chất lượng điều hành kinh tế của chính quyền địa phương, BPI đo lường kết quả phát triển và đổi mới sáng tạo của khu vực tư nhân.

Đối với BPI, bộ chỉ số được thiết kế với hai nhóm chỉ số lớn. Nhóm thứ nhất phản ánh thực trạng phát triển của khu vực kinh tế tư nhân thông qua các chỉ tiêu như số doanh nghiệp thành lập mới, số doanh nghiệp trên 1.000 dân, tỷ lệ doanh nghiệp kinh doanh có lãi, tỷ lệ doanh nghiệp dự kiến mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh... Bộ chỉ số này kết hợp dữ liệu thống kê hiện có với dữ liệu khảo sát doanh nghiệp từ PCI nhằm phản ánh tương đối đầy đủ bức tranh phát triển của khu vực tư nhân tại từng địa phương.

Nhóm chỉ số thứ hai tập trung vào đổi mới sáng tạo, yếu tố được VCCI đánh giá có ý nghĩa quyết định đối với khả năng phát triển bền vững của khu vực kinh tế tư nhân. Theo ông Đậu Anh Tuấn, qua các hội thảo triển khai tại địa phương, nhiều địa phương đánh giá tích cực bộ chỉ số này vì giúp họ hình dung rõ hơn thực trạng phát triển của doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn.

Theo kết quả công bố đầu tiên của BPI, TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội và Quảng Ninh là ba địa phương dẫn đầu. Ông Đậu Anh Tuấn cho rằng bộ dữ liệu BPI còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới, chẳng hạn phân tích tỷ lệ doanh nghiệp có lãi theo từng địa phương, ngành hoặc vùng kinh tế. Ông cũng bày tỏ kỳ vọng các nhà nghiên cứu và chuyên gia sẽ khai thác bộ dữ liệu này để thực hiện thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu về sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam.

Khép lại seminar, ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh rằng trọng tâm chính sách trong giai đoạn mới không còn chỉ là cải cách thủ tục hành chính hay nâng cao chất lượng điều hành.

Theo ông, chính quyền cần đóng vai trò kiến tạo, chủ động tạo lập môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển thông qua việc mở rộng thị trường, tăng cường kết nối chuỗi cung ứng, nâng cao khả năng tiếp cận vốn và đa dạng hóa các kênh tài chính, xây dựng môi trường pháp lý minh bạch và có thể dự báo, tiếp tục giảm chi phí tuân thủ, đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Ông cũng nhấn mạnh rằng thành công của Việt Nam trong gần 40 năm Đổi mới không chỉ đến từ các chính sách từ trung ương mà còn nhờ động lực phát triển từ các địa phương. Vì vậy, việc tiếp tục khuyến khích tinh thần chủ động, sáng tạo và dám chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương sẽ là một trong những yếu tố quyết định để khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng nhất của nền kinh tế.

Đọc giả quan tâm có thể tìm đọc đầy đủ Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 tại ĐÂY, cũng như hồ sơ 34 tỉnh, thành phố Việt Nam, và dữ liệu theo tỉnh/thành phố tại: pcivietnam.vn

Nguồn: Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright